Islam sprzyjał rozwojowi kultury przez swą umiarkowaną tolerancję Znaczenie wobec podbitych narodów. Na podporządkowanych sobie obszarach kultury isl kultury islamu Arabowie napotkali liczne ośrodki kultury i nauki greckiej, rzymskiej, perskiej, a nawet buddyjskiej.
Dawni koczownicy, a teraz zdobywcy, już w VIII i IX w. zaczęli interesować się osiągnięciami cywilizacyjnymi podbitych przez siebie ludów. Często na polecenie kalifów i dostojników muzułmańskich tłumaczone były na język arabski najważniejsze traktaty i literatura piękna świata grecko—rzymskiego. To właśnie arabskim tłumaczeniom zawdzięczała średniowieczna Europa przekłady starożytnych autorów. Duże znaczenie, jakie przypisywano słowu mówionemu i pisanemu, sprzyjało rozwojowi retoryki, pięknej recytacji Koranu i poezji, ale także rozkwitowi pięknej kaligrafiii. Język arabski stał się w świecie islamu językiem klasycznym, jak łacina w kulturze chrześcijańskiej Europy.
Obok uniwersytetów przy meczetach w Bagdadzie, Kairze i hiszpańskiej Kordobie powstały także pod opieką kalifów akademie, jak słynny Dom Mądrości założony w 830 r. przez oświeconego kalifa
Al-Mammuna w Bagdadzie. Były tam czytelnie dla uczonych prawników, lekarzy, astronomów, matematyków i filologów. Przy Domu Mądrości znajdowała się licząca ok. 400 tys. tomów biblioteka i obserwatorium astronomiczne. Podobna akademia z biblioteką znajdowała się w hiszpańskiej Kordobie, gdzie uczeni różnych specjalności prowadzili wykłady i badania naukowe. Takie terminy matematyczne, jak: cyfry arabskie, logarytm, algebra, weszły do nauki europejskiej dzięki uczonym arabskim przez muzułmańską wówczas Hiszpanię.
Cywilizacja islamu miała także duże osiągnięcia w dziedzinie astronomii. Europa przejęła arabskie tablice astronomiczne, pogłębioną wiedzę na temat ruchów planet, wreszcie wynalazek astrolabium. Również Arabom myśl europejska zawdzięczała odkrycie destylacji i krystalizacji oraz poznanie wielu związków chemicznych (chemia — arab. al-kimia). Aż do XVII w. wykorzystywane były w Europie tłumaczone na łacinę encyklopedie medyczne lekarzy arabskich, np. Almansorisa oraz Awicenny Kanon medyczny. Dzieło tego ostatniego było znane i wykładane przez profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. To Arabom kultura europejska zawdzięcza przełożenie z greckiego prawie wszystkich dzieł Arystotelesa i Platona.